Sıcak Çarpması (Heat Stroke)

Sıcak Çarpması (Heat Stroke)

1. Giriş ve Tanım

Sıcak çarpması (heat stroke), vücudun termoregülasyon (ısı düzenleme) mekanizmalarının yetersiz kalması sonucu ortaya çıkan, yaşamı tehdit eden bir hipertermi tablosudur.

İki temel bileşeni vardır:

1. Kor (merkezi) vücut sıcaklığı ≥ 40 °C (bazı kaynaklarda > 40,6 °C)
2. Merkezi sinir sistemi (MSS) disfonksiyonu — bilinç değişikliği, konfüzyon, konvülziyon, koma

Ayırt edici nokta: Sıcak çarpmasını heat exhaustion‘dan (ısı bitkinliği) ayıran temel bulgu nörolojik bozukluktur.

Ateşten (fever) farkı: Ateşte hipotalamik “set point” yükselir; hipertermide ise set point normaldir, sorun ısı üretiminin fazlalığı veya atılamamasıdır. Bu nedenle antipiretikler (parasetamol, NSAİİ) etkisizdir.

2. Isı ile İlişkili Hastalık Spektrumu

Sıcak çarpması, bir spektrumun en ağır ucudur:

3. Sınıflandırma

3.1 Klasik (Non-egzersizsel) Sıcak Çarpması

• Kimde: Yaşlılar, bebekler, kronik hastalar, evde/yatalak kişiler
• Ne zaman: Sıcak hava dalgaları sırasında, günler içinde
• Cilt: Sıklıkla sıcak ve kuru (terleme kaybolmuş)
• Klimasız ortam, diüretik/antikolinerjik ilaçlar tetikler

3.2 Efor Tipi (Egzersizsel) Sıcak Çarpması

• Kimde: Genç, sağlıklı bireyler — sporcular, askerler, işçiler
• Ne zaman: Sıcak/nemli ortamda yoğun fiziksel efor sırasında, saatler içinde
• Cilt: Terleme devam edebilir (ıslak cilt tanıyı dışlamaz!)
• Rabdomiyoliz ve DİK açısından yüksek risk

4. Patofizyoloji

Termoregülasyon yetmezliği → hücresel hasar → sistemik inflamatuar yanıt → çok organ disfonksiyonu:

• MSS: Serebral ödem, nöbet, koma
• Kardiyovasküler: Gençte hiperdinamik, yaşlıda hipodinamik; aritmiler
• GİS: Splanknik iskemi → bağırsak ödemi/kanaması, endotoksemi
• Böbrek: Volüm kaybı + hipotansiyon + miyoglobinüri → akut tübüler nekroz
• Kas: Rabdomiyoliz → miyoglobin salınımı
• Hematolojik: DİK (yaygın damar içi pıhtılaşma)

5. Risk Faktörleri

Çevresel: Yüksek ortam ısısı ve nem, ısı dalgası, kötü havalandırma, klima yokluğu
Bireysel/host: İleri/çok genç yaş, obezite, kardiyovasküler hastalık, dehidratasyon, akklimatizasyon eksikliği
İlaçlar: Antikolinerjikler, sempatomimetikler, diüretikler, antipsikotikler, beta-blokerler
Davranışsal: Yetersiz sıvı/tuz alımı, aşırı efor, alkol/uyarıcı madde

6. Klinik Bulgular

• Hipertermi (≥ 40 °C — rektal/özofageal/mesane ile ölçülmeli; aksiller/timpanik güvenilmez)
• Nörolojik: Ajitasyon, konfüzyon, deliryum, ataksi, nöbet, fokal defisit, koma
• Cilt: Klasik tipte sıcak-kuru; efor tipinde terli olabilir
• Kardiyovasküler: Taşikardi, hipotansiyon, şok
• Diğer: Taşipne, bulantı-kusma, oligüri, koyu idrar (miyoglobinüri)

7. Ayırıcı Tanı

Hipertermi + bilinç değişikliği ile gelen hastada mutlaka dışla:

8. Tetkikler

• Kor sıcaklık monitörizasyonu (sürekli): mesane/özofagus probu tercih
• Tam kan sayımı: Lökositoz, trombositopeni
• Biyokimya: Böbrek fonksiyonları (AKI), elektrolitler (hiper-K, hipo-Ca/PO₄), hipoglisemi, karaciğer enzimleri↑
• CK, miyoglobin: Rabdomiyoliz (belirgin↑)
• Koagülasyon: INR, aPTT, fibrinojen → DİK taraması
• İdrar: Miyoglobinüri
• Laktat, troponin, EKG (aritmi, QT uzaması, Brugada paterni)
• Toksikoloji, TSH, parasetamol/salisilat düzeyi (ayırıcı tanı)

9. Yönetim

Temel ilke: “Önce soğut, sonra taşı” (Cool first, transport second)

Sonucu belirleyen ana faktör hiperterminin derecesi ve süresidir. Erken ve hızlı soğutma hayat kurtarır.

Not: Kor sıcaklık ilk 30 dakikada hedefe indirilirse mortalite ≈ %0’a yaklaşır.

9.1 İlk Yaklaşım (ABC)

• Hastayı serin, havalandırılan ortama al; kıyafetleri çıkar
• Havayolu güvenliği; bilinci kapalıysa entübasyon düşün
• Oksijen, damar yolu, monitörizasyon, kor sıcaklık probu

9.2 Aktif Soğutma (en kritik adım)

Hedef ve durdurma:

• Hedef: Kor sıcaklığı < 39 °C (ilk 30 dk içinde)
• Soğutmayı ~38,6–39 °C’de DURDUR → overshoot hipotermiden kaçın
• Titreme yönetimi: Titreme ısı üretir → kısa etkili benzodiazepin (ör. lorazepam/diazepam)
• Antipiretik verme (etkisiz)

9.3 Hemodinamik Destek

• Kristaloid (SF/RL) sıvı resüsitasyonu; şokta bolus (ör. 20 mL/kg)
• Dirençli hipotansiyonda vazopresör/inotrop; refrakter olguda ECMO

9.4 Rabdomiyoliz Yönetimi

• Agresif kristaloid; idrar çıkışı > 2–3 mL/kg/saat hedefi
• Elektrolit takibi ve düzeltme; gerekirse erken renal replasman tedavisi
• (Seçilmiş olguda bikarbonat/mannitol — kliniğe göre)

9.5 Destekleyici

• Nöbet: benzodiazepin
• Glukoz normalizasyonu, koagülasyon takibi (DİK)
• Sepsis dışlanamıyorsa ampirik antibiyotik

9.6 Soğutma Akış Şeması (Algoritma)

10. Prognoz

• Tedaviyle bile mortalite %10–20; ağır/klasik serilerde %60’a ulaşabilir
• Sağkalanların %7–15’inde kalıcı nörolojik defisit
• Kötü prognoz göstergeleri: Yüksek başlangıç kor sıcaklığı, uzamış hipertermi süresi, uzamış INR (koagülopati), erken vazopresör ihtiyacı, evde gelişen sıcak çarpması

11. Taburculuk / Yatış

• Sıcak çarpması → tüm hastalar YOĞUN BAKIM (rebound hipertermi + çok organ takibi)
• Isı bitkinliği → düzelen, düşük riskli, tekrar maruziyet riski olmayan hasta taburcu edilebilir

12. Özet — Take-Home Points

1. Tanı = Kor ≥ 40 °C + MSS disfonksiyonu. Kor sıcaklığı rektal/mesane/özofagus ile ölç.
2. Terli cilt efor tipini dışlamaz.
3. Önce soğut, sonra taşı. İlk 30 dk içinde hedefe inersen mortalite ≈ %0.
4. Altın standart soğutma = soğuk su daldırma (özellikle efor tipi).
5. ~38,6–39 °C’de soğutmayı durdur; titremeyi benzodiazepinle bastır.
6. Antipiretikler işe yaramaz.
7. Rabdomiyoliz, DİK, AKI ve aritmileri ara; hepsi yoğun bakıma.
8. Ayırıcı tanıda sepsis, NMS, serotonin sendromu, malign hipertermi, tiroid fırtınasını unutma.

Kaynaklar

• LITFL — Heat Stroke (CCC Environmental): https://litfl.com/heat-stroke/
• RebelEM — Hyperthermia Syndromes: https://rebelem.com/hyperthermia-syndromes/
• ALiEM — Evaluation and Management of Heat Stroke: https://www.aliem.com/heat-stroke/
• emDocs — EM@3AM: Hyperthermia: https://www.emdocs.net/em3am-hyperthermia-2/

 2026-07-18